વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ગુજરાતનું દ્વારકા અરબ સમુદ્ર તટ પર દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલું પ્રાચીન તીર્થ શહેર છે, જે શાસ્ત્રોમાં ભગવાન કૃષ્ણની રાજધાની (દ્વારકા) માનવામાં આવે છે। આ ચાર ધામ અને સપ્ત પુરીમાંથી એક છે, જેનું કેન્દ્ર દ્વારકાધીશ મંદિર અને બેટ દ્વારકા–નાગેશ્વર સહિત ઓખામંડલ પરિક્રમા છે।

દ્વારકા ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર દ્વીપકલ્પના પશ્ચિમી છેડે, દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના ઓખામંડલ તાલુકામાં અરબ સમુદ્ર કિનારે આવેલું છે। અમદાવાદથી આશરે 450 કિમી પશ્ચિમ અને જામનગરથી લગભગ 130 કિમી દૂર છે।

દ્વારકા, ગુજરાત અરબ સમુદ્ર કિનારે પ્રાચીન કૃષ્ણ તીર્થ છે જ્યાં દ્વારકાધીશ મંદિર, ગોમતી ઘાટ અને બેટ દ્વારકા છે। દ્વારકા, દિલ્હી દક્ષિણ પશ્ચિમ દિલ્હી (એનસીઆર)નું આધુનિક રહેણાંક ઉપનગર છે — નામ સમાન છે પણ ભૂગોળ, સંસ્કૃતિ અને મુસાફરી યોજના સંપૂર્ણ અલગ છે।

ઓક્ટોબરથી માર્ચ સૌથી અનુકૂળ છે: દિવસનું તાપમાન 20–30°C રહે છે, ભેજ સહનીય હોય છે અને મંદિર દર્શન તથા બેટ દ્વારકા ફેરી સરળ રહે છે। નવેમ્બર–ફેબ્રુઆરીમાં તહેવારી ભીડ વધે છે। મે–જૂન (40°C+) ટાળો જ્યાં સુધી વહેલી સવારે મંદિર જવાની યોજના ન હોય।

ગુજરાતના દ્વારકા શહેરનો પિન કોડ 361335 છે। નજીકના ઓખાનો પિન 361350 અને ખંભાળિયા (જિલ્લા મુખ્યાલય)નો 361305 છે। દ્વારકાધીશ મંદિર નજીકના તીર્થ કેન્દ્ર માટે અધિકૃત ફોર્મમાં 361335 લખો।

દ્વારકા શહેર દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા (2013માં જામનગરથી અલગ)ના ઓખામંડલ તાલુકામાં આવેલું છે। જિલ્લા મુખ્યાલય ખંભાળિયા છે, સ્વયં દ્વારકા નગર નહીં। દિલ્હીના દ્વારકા ઉપનગર સાથે ગૂંચવશો નહીં।

દ્વારકા યાત્રાળુઓ અને પર્યટકો માટે સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત છે: મંદિરો પાસે પોલીસ ગશ્ત, પ્રકાશિત ઘાટ અને વર્ષભર ઘરેડા મુસાફરો આવે છે। ભીડમાં સામાન સુરક્ષિત રાખો, નોંધાયેલ ટેક્સી લો અને રાત્રે એકાંત સમુદ્ર કિનારા ટાળો।

જિયો, એરટેલ, વી અને બીએસએનએલની 4G સેવા દ્વારકા શહેર, મંદિર વિસ્તાર અને ઓખા ઘાટ પર વિશ્વસનીય રહે છે। બેટ દ્વારકા ફેરીની મધ્યમાં અને શિવરાજપુર જેવા દૂરસ્થ બીચ પર સિગ્નલ નબળું પડી શકે છે।

ભારતીય રૂપિયા (INR) દરેક જગ્યાએ ચાલે છે। ટેમ્પલ રોડ, બસ સ્ટેન્ડ અને બજારમાં એસબીઆઈ, બીઓબી, એચડીએફસી અને આઈસીઆઈઆઈના એટીએમ છે। ઓટો, ઘાટ દાન અને બેટ દ્વારકા ફેરી (₹10–30) માટે રોકડ રાખો કારણ કે નાના વિક્રેતા UPI ન લઈ શકે।

ગુજરાતી મુખ્ય સ્થાનિક ભાષા છે। મંદિર, હોટલ અને દુકાનોમાં હિન્દી વ્યાપક રીતે સમજાય છે। મધ્યમ શ્રેણીના હોટલમાં અંગ્રેજી ચાલે છે। "કેમ છો" જેવા ગુજરાતી શબ્દો સ્થાનિકોને ખુશ કરે છે।

દ્વારકાના મોટાભાગના સ્થળો પર મંદિર પ્રાંગણ, ગોમતી ઘાટ અને બાહ્ય વાસ્તુમાં ફોટોગ્રાફી મંજૂર છે। દ્વારકાધીશ, બેટ દ્વારકા અને નાગેશ્વરના ગર્ભગૃહની અંદર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે। ફ્લેશ બંધ રાખો અને સૂચનાઓનું પાલન કરો।

દ્વારકામાં મફત જાહેર વાઇ-ફાઇ મર્યાદિત છે। ટેમ્પલ રોડના મધ્યમ અને પ્રીમિયમ હોટલ સામાન્ય રીતે વાઇ-ફાઇ આપે છે। મુખ્ય બજારની કેફે ક્યારેક મહેમાન એક્સેસ આપે છે। નેવિગેશન માટે મોબાઇલ 4G હોટલ વાઇ-ફાઇ કરતાં વધુ વિશ્વસનીય છે।

દ્વારકાનું નગરપાલિકા નળનું પાણી પીવા યોગ્ય નથી. લાઇસન્સ પ્રાપ્ત દુકાનોની સીલબંધ બોટલ (₹20–40 પ્રતિ લિટર) અથવા હોટલનું ફિલ્ટર પાણી લો. ગોમતી ઘાટનું પાણી ફક્ત સ્નાન માટે છે, પીવા યોગ્ય નથી.

દ્વારકામાં સરકારી સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્ર અને ટેમ્પલ રોડ પર ખાનગી ક્લિનિક છે। નજીકના મલ્ટી-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ જામનગર (~137 કિમી) અને પોરબંદર (~75 કિમી)માં છે। વ્યક્તિગત દવાઓ સાથે રાખો; બસ સ્ટેન્ડ પાસે ફાર્મસી સામાન્ય દવાઓ રાખે છે।

ગુજરાતમાં ગમે ત્યાં 112 (એકીકૃત કટોકટી) અથવા પોલીસ માટે 100 ડાયલ કરો। દ્વારકા પોલીસ સ્ટેશન શહેર કેન્દ્ર નજીક છે। એમ્બ્યુલન્સ માટે 108 (ગુજરાત ભરમાં મફત જીવીકે-ઈએમઆરઆઈ સેવા) કૉલ કરો।

દ્વારકાધીશ મંદિર દરરોજ સવારે 6:30 વાગ્યે ખુલે છે અને બપોરે 1:00 વાગ્યે બંધ થાય છે; સાંજે 5:00 થી 9:30 વાગ્યા સુધી ફરી ખુલ્લું રહે છે। મંગળા આરતી પ્રભાતે, સંધ્યા આરતી સાંજે। જન્માષ્ટમી અને કાર્તિક પૂર્ણિમા પર સમય વધે છે — તહેવારમાં 30 મિનિટ વહેલા પહોંચો।

પુરુષો શર્ટ-પેન્ટ અથવા ધોતી-કુર્તા પહેરે; મહિલાઓ સાડી, સલવાર-કમીઝ અથવા ખભા અને ઘૂંટણ ઢાંકતા વસ્ત્ર પહેરે। ગર્ભગૃહમાં ચામડાની વસ્તુઓ (બેલ્ટ, પર્સ) ઘણી વાર મનાઈ છે। પ્રવેશ પહેલાં જૂતા ઉતારો — મુખ્ય દ્વાર પાસે લોકર ઉપલબ્ધ છે।

બેટ દ્વારકા (બેયટ દ્વારકા) ટાપુ પરનું મંદિર મુખ્ય ભૂમિ જેવો સમય રાખે છે: લગભગ સવારે 6:30–12:30 અને સાંજે 4:00–7:30। ઓખા ફેરી સમય (દરેક દિશામાં 30–45 મિનિટ) ગણો। છેલ્લી ફેરી સૂર્યાસ્ત પહેલાં પાછી ફરે છે — તે દિવસે નૌકાવિહાર સાથે ખાતરી કરો।

નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ મંદિર (દારુકાવન નજીક, દ્વારકાથી ~17 કિમી) દરરોજ લગભગ સવારે 6:00–રાત્રે 9:00 ખુલ્લું રહે છે। દર્શન સામાન્ય રીતે દ્વારકાધીશ કરતાં ઝડપી છે। ટેક્સી અથવા જીએસઆરટીસી બસથી અર્ધ દિવસની યાત્રામાં સામેલ કરો।

હા — રુક્મિણી મંદિર દ્વારકાધીશથી ફક્ત 2 કિમી ઉત્તરમાં છે અને તે જ દિવસે જઈ શકાય છે। પહેલાં રુક્મિણી (ઓછી ભીડ) પછી દ્વારકાધીશ જાઓ। ઓટો ભાડું ₹30–50 એક બાજુ; દર્શન સહિત 45 મિનિટ રાખો।

ગોમતી સ્નાનનો શ્રેષ્ઠ સમય સવારે 6:00–8:00 વાગ્યા સુધી મંદિર ભીડ વધે તે પહેલાં, અથવા સૂર્યાસ્ત વખતે સંધ્યા આરતી દરમિયાન છે। પરંપરા મુજબ દ્વારકાધીશ દર્શન પહેલાં સ્નાન કરો। બપોર (11–3) અને માનસૂનના પૂરથી બચો।

બાહ્ય મંડપ અને પ્રાંગણમાં કેમેરા ફોન અને ડીએસએલઆર મંજૂર છે। દ્વારકાધીશ અને અન્ય મંદિરોના ગર્ભગૃહની અંદર બધી ફોટો અને વિડિયો પ્રતિબંધિત છે — બેગ તપાસાઈ શકે છે। મંદિર પરિસર પર ડ્રોન ઉડાન જિલ્લા વહિવટ દ્વારા પ્રતિબંધિત છે।

દ્વારકાધીશમાં દર્શન પછી બહાર નિકાસ પાસે કાઉન્ટરથી પ્રસાદ મળે છે — પેડા, પંચામૃત, સૂકા મેવાં (₹50–500)। વિશેષ પૂજા પ્રસાદની અગાઉથી બુકિંગ મંદિર કાર્યાલય અથવા અધિકૃત સેવા ડેસ્કથી થાય છે। બિન-લાઇસન્સ શેરી વિક્રેતાઓ પાસેથી "મંદિર પ્રસાદ" ન ખરીદો।

દ્વારકાધીશમાં ચરમ મોસમ અને તહેવારો દરમિયાન અધિકૃત સેવા કાઉન્ટરથી વિશેષ દર્શન (ચૂકવણી અથવા પ્રાથમિકતા કતાર) ક્યારેક મળે છે — સામાન્ય રીતે ₹100–500 પૂજા પેકેજ પર આધારિત। વર્ષભર કાયમી "VIP લેન" નથી; પહોંચ પર સૂચના પಟ્ટી જુઓ। બેટ દ્વારકાની કતાર ટૂંકી રહે છે।

દ્વારકાધીશના મુખ્ય પ્રવેશ પર રેમ્પ છે અને બાહ્ય પ્રાંગણમાં વ્હીલચેર માર્ગ છે, પણ ગર્ભગૃહ સુધી પગથિયાં ચઢવા પડે છે। ગોમતી ઘાટની પથ્થરની પગથિયાં અસમાન છે — વ્હીલચેર અનુકૂળ નથી। બેટ દ્વારકા ફેરી પર સહાયતા માંગો। તહેવાર મુલાકાત માટે અગાઉથી મંદિર કાર્યાલયનો સંપર્ક કરો।

દ્વારકાધીશમાં પ્રવેશ પહેલાં જૂતા ઉતારો। મુખ્ય દ્વાર (ટેમ્પલ રોડ) અને ગોમતી ઘાટ પગથિયાં પ્રવેશ પર ચૂકવણી લોકર (₹2–5 પ્રતિ જોડી) છે। મોજા માટે નાની બેગ લાવો। બેટ દ્વારકા પર ઘાટ અથવા મંદિર પ્રવેશ પર જૂતા મૂકો।

ગોમતી ઘાટ પર સંધ્યા આરતી સામાન્ય રીતે સાંજે 6:30–7:00 વાગ્યે શરૂ થાય છે (સૂર્યાસ્ત અનુસાર બદલાય છે)। તેલના દીવા ગોમતી નદીમાં તરાવવામાં આવે છે। સારી જગ્યા માટે 20 મિનિટ વહેલા પહોંચો। આરતી મફત છે — શાલીન વસ્ત્ર પહેરો।

જન્માષ્ટમી પર લાખો ભક્તો આવે છે — હોટલ 2–3 મહિના પહેલાં બુક કરો, શક્ય હોય તો 2 દિવસ પહેલાં પહોંચો। કતારમાં ધીરજ રાખો; મંદિર પાસે ભંડારા ચાલે છે। મોટી બેગ ન લાવો; નેટવર્ક ભીડમાં ધીમું પડે છે। મધ્યરાત્રિ અભિષેક દર્શનમાં કલાકો રાહ — પાણી અને હળવો નાસ્તો સાથે રાખો।

દ્વારકાધીશ સહિત મોટાભાગના દ્વારકા મંદિરો બધા ધર્મના મુલાકાતીઓનું સ્વાગત કરે છે, જો હિંદૂ રીતિનું સન્માન કરવામાં આવે — શાલીન વસ્ત્ર, ગર્ભગૃહમાં ચામડું નહીં, ગર્ભગૃહમાં ફોટો નહીં। કેટલાક આંતરિક વિધિ હિંદુઓ સુધી મર્યાદિત હોઈ શકે; શંકા હોય તો કર્મચારીને પૂછો।

દ્વારકાધીશના લાઇવ દર્શન અધિકૃત યુટ્યુબ અને ગુજરાત પર્યટન પોર્ટલ પર મોટા તહેવારો (જન્માષ્ટમી, હોળી) દરમિયાન પ્રસારિત થાય છે। દૈનિક લાઇવ ફીડ ઉપલબ્ધતા બદલાય છે — વર્તમાન લિંક માટે dwarka.info લાઇવ દર્શન પૃષ્ઠ જુઓ। ઓનલાઇન દર્શન ભૌતિક સેવાનું વિકલ્પ નથી।

દ્વારકા રેલવે સ્ટેશન (DWR) પશ્ચિમી રેલવે લાઇન પર છે। અમદાવાદ (8–10 કલાક), રાજકોટ (4–5), મુંબઈ (14–16) અને વેરાવળથી સીધી ટ્રેનો છે। IRCTC થી બુક કરો; દિવસમાં મંદિર દર્શન માટે રાત્રિની ટ્રેન પસંદ કરો। સ્ટેશનથી મંદિર ઓટો ₹30–50 (1.5 કિમી)।

જામનગર એરપોર્ટ (JGA) નજીકનું છે, દ્વારકાથી પૂર્વમાં આશરે 137 કિમી (ટેક્સીમાં 2.5–3 કલાક)। પોરબંદર (PBD) ~75 કિમી વિકલ્પ છે પણ ઉડાનો ઓછી। અમદાવાદ (AMD) સૌથી વધુ કનેક્શન પર ~450 કિમી દૂર છે।

દ્વારકા રેલવે સ્ટેશન દ્વારકાધીશ મંદિરથી લગભગ 1.5 કિમી દૂર છે — 5 મિનિટનું ઓટો અથવા સ્ટેશન રોડથી 20 મિનિટ પગપાળા। ટેમ્પલ રોડના મોટાભાગના હોટલ સ્ટેશનથી 2–3 કિમી છે। સ્ટેશન બહાર પ્રીપેડ ઓટો ₹30–50।

દ્વારકાથી સોમનાથ તટીય હાઇવે દ્વારા ~230 કિમી (ટેક્સી 5–6 કલાક, ₹4,000–6,000 એક બાજુ)। જીએસઆરટીસી બસો વેરાવળ થઈને (7–8 કલાક, ₹200–400)। ટ્રેન વેરાવળ જંક્શનથી — વેરાવળ–સોમનાથ લોકલ IRCTC પર જુઓ। ઘણા યાત્રાળુઓ 3–4 દિવસના સર્કિટમાં બંને જોડે છે।

ઓખા ઘાટથી બેટ દ્વારકા ફેરી લગભગ સવારે 6:00 થી સાંજે 7:00 સુધી ચાલે છે, શાંત સમુદ્રમાં દર 15–30 મિનિટે। ટિકિટ ₹10–30 પ્રતિ વ્યક્તિ એક બાજુ (મોટરબોટ વિ મોટી ફેરી)। ચડાણ સહિત દરેક દિશામાં 30–45 મિનિટ। માનસૂનમાં ઉગ્ર સમુદ્ર પર સેવા બંધ।

આ બે અલગ પુલ છે જે નામથી ઘણી વાર ગૂંચવાય છે। સુદામા સેતુ દ્વારકાના ગોમતી ઘાટ પર ગોમતી નદીનો પગપાળા લટકતો પુલ છે, કૃષ્ણના મિત્ર સુદામાના નામે — 2022 થી માળખાકીય સુરક્ષા મરામત માટે બંધ છે। સુદર્શન સેતુ ઓખાથી બેટ દ્વારકાનો 2.32 કિમી રોડ પુલ છે, ફેબ્રુઆરી 2024માં ઉદ્ઘાટન। મુસાફરી યોજનામાં અલગ રાખો।

દ્વારકામાં સ્થાનિક ટેક્સી: દ્વારકાધીશ–નાગેશ્વર આવા-જવા ₹800–1,200; દ્વારકા–ઓખા–બેટ દ્વારકા આખો દિવસ ₹1,500–2,500; જામનગર એરપોર્ટ ડ્રોપ ₹2,500–3,500। બેસતા પહેલાં નક્કી કરો; ઓલા/ઉબર મર્યાદિત। ઓખા શેર જીપ ₹20–30 પ્રતિ સીટ।

રેલવે સ્ટેશન, બસ સ્ટેન્ડ અને ટેમ્પલ રોડ પર ઓટો-રિક્શા પુષ્કળ છે। સામાન્ય ભાડું: સ્ટેશનથી મંદિર ₹30–50; મંદિરથી બસ સ્ટેન્ડ ₹20–30; મંદિરથી ઓખા ઘાટ ₹150–200। મીટર ઓછું ચાલે છે — પહેલાં ભાડું નક્કી કરો। રુક્મિણી શેર ઓટો ₹10–15 પ્રતિ વ્યક્તિ।

જીએસઆરટીસી દ્વારકાથી અમદાવાદ માટે દરરોજ ઘણી બસો ચલાવે છે (8–10 કલાક, એસી/નોન-એસી સ્લીપર ₹300–600)। બસો રેલવે સ્ટેશન પાસે બસ સ્ટેન્ડથી રવાના થાય છે। કાઉન્ટર અથવા GSRTC ઓનલાઇનથી બુક કરો। રાત્રિની સ્લીપર બસ હોટલની રાત બચાવે છે।

ટેમ્પલ રોડ અથવા ગોમતી ઘાટ પાસે હોટલ MakeMyTrip, Goibibo અથવા સીધી વેબસાઇટથી બુક કરો। ધર્મશાળાઓ (GMVNL, મંદિર ટ્રસ્ટ) ₹200/રાતથી બજેટ ઠહેરાવ આપે છે। ચરમ મોસમ (નવેમ્બર–ફેબ્રુઆરી, જન્માષ્ટમી)માં અગાઉથી બુકિંગ જરૂરી — વોક-ઇન દર બમણી। એસી ઉપલબ્ધતા તપાસો।

ટેમ્પલ રોડ પાછળના રહેણાંક ગલીઓમાં કુટુંબ હોમસ્ટે વધી રહ્યા છે, Airbnb અને Booking.com પર (₹800–2,000/રાત)। ઘરનું ગુજરાતી ભોજન અને સ્થાનિક સૂચનો મળે છે। યાત્રાળુઓ માટે GMVNL અતિથિ ગૃહ અને ધર્મશાળાઓ સૌથી સસ્તો વિકલ્પ છે।

માનસૂન (જૂન–સપ્ટેમ્બર)માં ભારે વરસાદ અને ઉગ્ર અરબ સમુદ્રની સ્થિતિ રહે છે। બેટ દ્વારકા ફેરી ઘણી વાર બંધ; તટીય રસ્તા ક્ષણિક પાણી ભરાય છે। મંદિર ખુલ્લા રહે છે પણ ગોમતી સ્નાન પૂરમાં જોખમી। વરસાદનો સામાન લઈ મુસાફરી શક્ય છે, પણ ઓક્ટોબર–માર્ચ સંપૂર્ણ તીર્થયાત્રા માટે વધુ આરામદાયક છે।

દ્વારકાનો ઉનાળો (એપ્રિલ–જૂન)માં તાપમાન 38–42°C અને સમુદ્રથી ઊંચી ભેજ। બપોરની ધુપમાં કતાર થકાવનારી — સવારે 9 પહેલાં અને સાંજે 5 પછી દર્શનની યોજના બનાવો। ટોપી, સનસ્ક્રીન અને ORS લાવો। એસી રૂમ જરૂરી; સવારે 11 પછી બહાર ફરવું અસહજ।

ટેમ્પલ રોડ પર ચૂકવણી પાર્કિંગ (કાર ₹20–50, બે-ચક્કરી ₹10) દ્વારકાધીશ મુખ્ય દ્વારથી 200 મીટરની અંદર। સપ્તાહાંતે સવારે 8 વાગ્યા સુધી ભરાઈ જાય છે — વહેલા પહોંચો। મંદિર પરિસરમાં પાર્કિંગ નહીં; ઓટો ગેટ સુધી છોડી શકે છે।

એક દિવસની યોજના: 6 વાગ્યે ગોમતી સ્નાન → 7 વાગ્યે દ્વારકાધીશ → 9 વાગ્યે રુક્મિણી → 10 વાગ્યે ઓખા ટેક્સી → બેટ દ્વારકા → 2 વાગ્યે પાછા → 4 વાગ્યે નાગેશ્વર → 7 વાગ્યે સંધ્યા આરતી। બેટ દ્વારકા એકલું અર્ધ દિવસ જોઈએ — આરામદાયક એક દિવસ માટે છોડો।

દ્વારકા બજારમાં આધાર અને ફોટો સાથે જિયો, એરટેલ, વીનું પ્રીપેડ સિમ મળે છે। નવા કનેક્શનમાં સક્રિયતા 24–48 કલાક લાગે છે। વિદેશી પાસપોર્ટ ધરાવતા મુસાફરો જામનગર અથવા અમદાવાદ એરપોર્ટ પર ઝડપી પ્રક્રિયા માટે ખરીદો।

દેવભૂમિ દ્વારકા ("દેવતાઓની ભૂમિ") પશ્ચિમી ગુજરાતનો તટીય જિલ્લો છે, ઑગસ્ટ 2013માં જામનગરથી અલગ થયો। ઓખામંડલ, ખંભાળિયા, કલ્યાણપુર અને ભાણવડ તાલુકા તથા 147 કિમી અરબ સમુદ્ર તટરેખા આવરી લે છે। દ્વારકા આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર; ખંભાળિયા વહિવટી મુખ્યાલય છે।

ઓખામંડલ તાલુકો દેવભૂમિ દ્વારકાનો સૌથી પશ્ચિમી તાલુકો છે, જેમાં દ્વારકા નગર, ઓખા બંદર, બેટ દ્વારકા, દ્વારકાધીશ મંદિર, ગોમતી ઘાટ અને સુદર્શન સેતુ છે। આ કૃષ્ણ તીર્થ પર્યટનનું હૃદય અને જિલ્લાનો સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતો તાલુકો છે।

હા — ખંભાળિયા દેવભૂમિ દ્વારકાનું જિલ્લા મુખ્યાલય (સદર) છે, સ્વયં દ્વારકા નગર નહીં। કલેક્ટર કાર્યાલય, જિલ્લા કોર્ટ અને મુખ્ય સરકારી હોસ્પિટલ ખંભાળિયામાં છે (~દ્વારકાથી 55 કિમી પૂર્વ)। દ્વારકા તીર્થ અને પર્યટન કેન્દ્ર રહે છે।

કલ્યાણપુર તાલુકો દેવભૂમિ દ્વારકાના પૂર્વીય ભાગમાં જામનગર સાથે સીમા ધરાવે છે। મુખ્યત્વે કૃષિ પ્રધાન — મગફળી અને કપાસ। ભાણવડ નગર તાલુકા મુખ્યાલય છે। યાત્રાળુઓ ઓછા આવે છે પણ જિલ્લાને અંતર્દેશીય સૌરાષ્ટ્ર સાથે જોડે છે।

દેવભૂમિ દ્વારકાના દક્ષિણ-પૂર્વમાં ભાણવડ તાલુકો પ્રાચીન ઘુમલી પુરાતત્વીય ખંડહર (જેઠવા શાસકોની ભૂતપૂર્વ રાજધાની), ગ્રામીણ સૌરાષ્ટ્ર સંસ્કૃતિ અને મગફળી વેપાર માટે જાણીતો છે। NH-151 પર ભાણવડ પોરબંદર (~40 કિમી) સાથે જોડાયેલું છે।

માછીમારી ઓખામંડલની અર્થતંત્રની કમર છે — ઓખા બંદર પર વાર્ષિક હજારો ટન પાપલેટ, બોમ્બિલ અને ઝીંગા ઉતરે છે। આઇસ ફેક્ટરી, ટ્રોલર રિપેર અને માછલી બજાર બંદર પર છે। પર્યટન પૂરક છે પણ તટીય સમુદાયો માટે માછીમારી રોજગાર બદલી શકતું નથી।

સુદર્શન સેતુ (2.32 કિમી કેબલ-સ્ટે બ્રિજ) ફેબ્રુઆરી 2024માં ખુલ્યો, ઓખા મેઇનલેન્ડને બેટ દ્વારકા સાથે જોડે છે। 45 મિનિટની ફેરી ટૂંકી ડ્રાઇવ બની, ઓખામંડલ પર્યટન વધ્યું, માનસૂન વિક્ષેપ ઘટ્યો અને ટાપુની અર્થવ્યવસ્થા તીર્થ સર્કિટ સાથે જોડાઈ।

ભાણવડ તાલુકાનું ઘુમલી જેઠવા રાજપૂતોની મધ્યકાલીન રાજધાની હતું, પોરબંદર જતા પહેલાં। ખોદકામમાં 10મી–13મી સદીના મંદિર ચબૂતરા, સ્ટેપવેલ અને મૂર્તિઓ મળી। નવલખા મંદિર ખંડહર અને વિકિયા વાવ મુખ્ય છે — જિલ્લામાં દુર્લભ બિન-તટીય વારસો સ્થળ।

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાની અરબ સમુદ્ર તટરેખા લગભગ 147 કિમી છે — ગુજરાતના નાના જિલ્લાઓમાં સૌથી લાંબી। પશ્ચિમના ઓખામંડલથી શિવરાજપુર, દ્વારકા, ઓખા થઈને પૂર્વમાં ભાણવડ અને કલ્યાણપુર કિનારા સુધી ફેલાયેલી છે।

દેવભૂમિ દ્વારકાનું જિલ્લા કલેક્ટર (જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ) કાર્યાલય કલેક્ટર ઓફિસ, જવાહર રોડ, ખંભાળિયા – 361305 પર છે। દ્વારકામાં તાલુકા મામલતદાર કાર્યાલય સ્થાનિક રાજસ્વ સેવાઓ માટે છે। પર્યટન ફરિયાદ માટે ખંભાળિયાના જિલ્લા પર્યટન સેલનો સંપર્ક કરો।

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાની વસ્તી લગભગ 13 લાખ (2011 જનગણના; 2024 અંદાજ ~14 લાખ)। દ્વારકા સહિત ઓખામંડલ સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતું પણ સૌથી વધુ વસ્તીવાળું નથી — ખંભાળિયા અને કલ્યાણપુરમાં મોટી ગ્રામીણ વસ્તી છે।

દેવભૂમિ દ્વારકામાં 4 તાલુકા છે: ઓખામંડલ (પશ્ચિમ, તીર્થ કિનારો), ખંભાળિયા (કેન્દ્ર, જિલ્લા મુખ્યાલય), કલ્યાણપુર (પૂર્વ, કૃષિ), ભાણવડ (દક્ષિણ-પૂર્વ, ઘુમલી વારસો)। પૂર્વમાં જામનગર અને દક્ષિણમાં પોરબંદર સાથે સીમા લાગે છે।

ઓખા બંદર ઓખામંડલના પશ્ચિમી છેડે મધ્યમ માછીમારી બંદર અને ફેરી પ્રવેશદ્વાર છે। ટ્રોલર ઉતરાણ, આઇસ પુરવઠો અને બેટ દ્વારકા મુસાફર નૌકાઓ અહીં ચાલે છે। સુદર્શન સેતુએ રોડ પહોંચ ઉમેરી। ઓખા રેલવે સ્ટેશન દ્વારકા અને જામનગર સાથે જોડાયેલું છે।

દ્વારકાથી 12 કિમી ઉત્તર શિવરાજપુર બીચ ગુજરાતનો પહેલો બ્લુ ફ્લેગ પ્રમાણિત બીચ (2020) છે — પાણીની ગુણવત્તા, સુરક્ષા અને પર્યાવરણ ધોરણો પર ખરો। સ્પષ્ટ ઊછળું પાણી કુટુંબો માટે અનુકૂળ; વોટર સ્પોર્ટ્સ મોસમી। મંદિર પર્યટનથી આગળ જિલ્લાને વિવિધ બનાવે છે।

દ્વારકા બસ સ્ટેન્ડ, દ્વારકાધીશ મંદિર પાસે અને ટેમ્પલ રોડ પર ગુજરાત પર્યટન રિસેપ્શન પર માહિતી કાઉન્ટર ચાલે છે। જિલ્લા પર્યટન કાર્યાલય ખંભાળિયા કલેક્ટરેટ પાસે છે। GMVNL અતિથિ ગૃહ ચલાવે છે અને ઓખામંડલ સર્કિટ બ્રોશર પ્રકાશિત કરે છે।